سفره‌هاي زيرزميني اردبيل در معرض خطر

کاهش ذخاير آب سفره‌هاي زيرزميني و سدها زنگ خطر را در استان اردبيل به صدا درآورده است ، تغيير اقليم و کاهش بارندگي‌ها يکي از دلايل اين وضعيت اما مهم‌تر از آن برداشت بي‌رويه آب در بخش‌هاي مختلف آشاميدني، صنعت و کشاورزي بوده است.
کارشناسان، استاندارد برداشت سالانه آب از منابع دشت اردبيل را 130 ميليون مترمکعب اعلام کرده‌اند در حالي که در سال‌هاي اخير رقمي بالغ بر 632 ميليون متر مکعب آب از اين دشت برداشت شده و اين رقم پنج برابر ظرفيت آن است.
به‌رغم انجام اقدامات غيرسازه‌اي از قبيل پرکردن چاه‌هاي غيرمجاز، جلوگيري از اضافه برداشت منابع آبي مجاز، نصب و بکارگيري کنتورهاي هوشمند آب و برق ، اطلاع‌رساني وسيع بين مشترکان آب زيرزميني و حذف قسمتي از آب آشاميدني از منابع آب زيرزميني و تامين آن از سد يامچي هنوز شاهد تداوم افت سطح سفره‌هاي زيرزميني استان هستيم.علاوه بر سفره‌هاي زيرزميني به عنوان منبع استراتژيک و بين نسلي، وضعيت سدهاي استان هم حال و روز خوبي ندارد و در حال حاضر 30 تا 40 درصد آب‌هايي که در پشت سدهاي استان ذخيره‌سازي مي‌شد تعديل و در سد يامچي که براي 80 ميليون متر مکعب ذخيره‌سازي آب طراحي و احداث شده بود کمتر از 32 ميليون مترمکعب آب ذخيره شده است.
افت 27 سانتي‌متري آبخوان دشت اردبيل
علي حيدري اناري ، مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي اردبيل در اين باره گفت: آبخوان دشت اردبيل در معرض خطر افت سطح قرار دارد و طبق بررسي‌هاي صورت گرفته سالانه شاهد افت 27 سانتي‌متري منابع آب زيرزميني در آبخوان دشت اردبيل هستيم.
وي خواستار عزم همگاني براي علاج بخشي افت آبخوان دشت اردبيل شد و اظهار کرد: شرايط 2 دشت اردبيل و مشگين‌شهر به علت وضعيت نامناسب آبخوان‌ها بحراني است و افت سالانه سطح آب زيرزميني در اين 2 دشت دغدغه‌ها و نگراني‌ها را دوچندان مي‌کند.
حيدري اناري افزود: در دشت ممنوعه و بحراني اردبيل چهار هزار و 500 چاه وجود دارد و به علت وضعيت نامناسب نصب کنتورهاي هوشمند حجمي و تقليل پروانه‌ها در اين چاه‌ها جزو اولويت‌هاي اصلي شرکت قرار گرفته است.مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي اردبيل ظرفيت توليد آب در اين استان را 2.2 ميليارد متر مکعب اعلام کرد و گفت: 400 ميليون متر مکعب از اين منابع آب زيرزميني مربوط به چشمه‌ها، چاه‌ها و قنات‌ها و يک ميليارد و 800 ميليون متر مکعب نيز مربوط به آب‌هاي سطحي است.حيدري اناري اضافه کرد: در سال‌هاي گذشته 22 ميليون متر مکعب اضافه‌ برداشت آب در دشت اردبيل اتفاق افتاده که با نصب کنتورهاي هوشمند و تقليل پروانه اين ميزان به 12 تا 13 ميليون متر مکعب تقليل يافته است.
وي ادامه داد: به رغم تلاش و هماهنگي‌ بين 2 مجموعه آب و جهاد کشاورزي استان و پياده‌سازي برنامه‌هاي مديريت مصرف آب در سال‌هاي اخير شاهد توسعه اراضي کشاورزي در محدوده دشت اردبيل هستيم و اين موضوع موجب فشار حداکثري بر منابع آب به ويژه در منابع آب‌هاي زيرزميني شده است.حيدري اناري بيان کرد: به علت تأمين نشدن آب کشاورزان از سد يامچي، بهره‌برداري از چاه‌هاي کشاورزي در سال‌هاي اخير افزايش يافته و اين امر به اضافه برداشت چاه‌ها در دشت اردبيل منجر شده است.مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي اردبيل با بيان اينکه 70 درصد آب مردم اردبيل از طريق سد يامچي و 30 درصد آب نيز از طريق منابع زيرزميني تأمين مي‌شود، افزود: 93 درصد مصرف آب استان در بخش کشاورزي، 6 درصد آشاميدني و يک درصد نيز صنعت بوده است.
تغذيه مصنوعي و تقويت آبخوان از طريق انتقال آب
حميد فضايلي ، معاون حفاظت و بهره‌برداري شرکت آب منطقه‌اي اردبيل هم در اين باره گفت: مطالعه استفاده از آب مازاد و سيلابي رودخانه‌هاي شرق و غرب دشت اردبيل براي تغذيه مصنوعي و تقويت آبخوان از طريق انتقال آب به زمين‌هاي خاکبرداري شده مدنظر بخش آب استان قرار دارد.
وي اظهار کرد: انتقال آب از حوضه‌هاي مجاور به منظور تامين آب آشاميدني و صنعت و افزايش بهره‌وري مصارف آب کشاورزي در جهت تعادل بخشي و تعديل کسري آبخوان دشت اردبيل جزو برنامه‌هاي عملياتي بخش آب استان قرار گرفته و برنامه‌ها با جديت پيگيري مي‌شود.فضايلي با اشاره به برنامه‌ريزي به منظور زون‌بندي و تعيين نقاط بحراني و متوسط و عادي و افت تراز آبخوان دشت اردبيل افزود: اجراي طرح تجميع چاه‌ها در شهرک‌هاي صنعتي، اجراي مستمر و موثر طرح‌هاي تعادل بخشي و اطلاع رساني، آموزش، فرهنگ سازي و جلب مشارکت مردمي از جمله اقداماتي است که در راستاي علاج بخشي دشت اردبيل توسط بخش آب استان صورت مي‌گيرد.وي با اشاره به اينکه مطالعات آب‌هاي سطحي در 178 ايستگاه آب و هواشناسي الکترونيکي، مکانيکي و مطالعات آب زيرزميني در شبکه پيزومتري چهار دشت در استان در حال بهره‌برداري است، ادامه داد: اين امر در راستاي هماهنگي بيشتر در ارائه داده‌ها و ادغام ايستگاه‌هاي هواشناسي با همکاري اداره کل هواشناسي بر اساس تفاهم‌نامه مبادله شده در حال انجام است.
معاون حفاظت و بهره برداري شرکت آب منطقه‌اي اردبيل گفت: وضعيت منابع آب سطحي، زيرزميني، تغييرات دبي رودخانه‌ها و سطح آب زيرزميني بر اساس برنامه عملياتي به‌صورت روزانه ، ماهانه ، فصلي و سالانه توسط دفتر مطالعات پايه منابع آب ارزيابي و گزارش آنها به‌صورت منظم به دفاتر حوضه‌هاي آبريز ارس و سفيدرود بزرگ ارسال مي‌شود.
افت کمي و کيفي آب زير زميني اردبيل
داور بستام ، مدير حفاظت و بهره‌برداري از منابع آب شرکت آب منطقه‌اي اردبيل افت کمي و کيفي آب‌هاي زيرزميني را يکي از چالش‌هاي اساسي بخش آب در سال‌هاي اخير ذکر کرد و گفت: بروز خشکسالي‌هاي بيش از يک دهه اخير، برداشت بي‌رويه و بيش از مفاد پروانه از آبخوان، توسعه اراضي پاياب چاه‌ها توسط کشاورزان و همچنين کشت محصولات پر آب بر در سطح دشت اردبيل از اصلي‌ترين عوامل چالش‌هاي اساسي بخش آب استان است.وي افزود: کاهش آبدهي چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات، تغيير محل و کف‌شکني چاه‌ها و در نتيجه تحميل هزينه‌هاي گزاف در اين خصوص به صاحبان چاه‌ها، افت کيفي منابع آب و شور شدن تدريجي آنها، محدوديت در مصارف کشاورزي و صنعت و آشاميدني، افزايش سرسام آور هزينه‌هاي تامين انرژي مثل برق و سوخت، عوارض منفي ناشي از فرونشست زمين و کاهش ظرفيت حجم مخزن طبيعي از تبعات اين پديده است.
مدير حفاظت و بهره‌برداري از منابع آب شرکت آب منطقه‌اي اردبيل ادامه داد: در حال حاضر ذخاير و منابع آبي در سفره‌هاي زيرزميني دشت اردبيل رو به بحران است و اين دشت جزو دشت‌هاي ممنوعه بوده و اگر به همين منوال پيش برود در آينده جزو دشت‌هاي ممنوعه بحراني شده و شاهد ميرايي آبخوان خواهيم بود.
بستام تصريح کرد: براي نجات آبخوان دشت اردبيل و برقراري تعادل بين منابع و مصارف همکاري تمام نهادها، سازمان‌ها، مراکز علمي و دانشگاهي براي بخش مختلف مصرف آب در فرهنگ‌سازي و تعادل بخشي آبخوان در چهارچوب برنامه سازگاري با کم‌آبي نياز است.
وي بيان کرد: همچنين راهکارهاي علمي و کاربردي براي تثبيت روند افت آبخوان و بهبود وضعيت آب زيرزميني بايد در بخش‌هاي مختلف و مديريت بهينه مصرف مدنظر قرار بگيرد.مدير حفاظت و بهره‌برداري از منابع آب شرکت آب منطقه‌اي اردبيل خواستار همکاري بهره‌برداران بخش‌هاي مختلف مصرف با بخش آب شد و گفت: لازم است بهره‌برداران بخش کشاورزي با بکارگيري دانش نوين کشاورزي و استفاده از بذرهاي با ارقام کم آب‌بر و اجراي روش‌هاي نوين آبياري در اراضي پاياب براي نجات آبخوان دشت اردبيل همت کنند.
بارش‌هاي اخير تاثير چنداني در منابع آب زيرزميني اردبيل ندارد
مدير حفاظت و بهره‌برداري از منابع آب شرکت آب منطقه‌اي اردبيل گفت: بارش‌هاي اخير با وجود اينکه تمام سطح استان را در برگرفت، ولي تاثير چنداني در بهبود منابع آب زيرزميني نخواهد داشت و مردم بايد از مصرف بي‌رويه آب خودداري کنند.
بستام اظهار کرد: بر خلاف تصور عموم که فکر مي‌کنند بارش برف اخير تمام کاستي‌هاي منابع آب اردبيل را برطرف کرده اين بارش‌ها تنها بخشي از کاستي‌ آب‌هاي سطحي را بهبود خواهد بخشد و نبايد به دليل بارش‌هاي فعلي مديريت منابع آب در بخش‌هاي مختلف را به حال خود رها کرده و از آن غافل شد.وي اضافه کرد: اين بارش‌ها تنها در درازمدت و ماه‌هاي آتي موجب عقب افتادن يک دوره آبياري در بخش کشاورزي خواهد شد و تصور اينکه بارش‌ها وضعيت آبخوان دشت را بهبود کامل خواهد بخشيد، درست نيست.مدير حفاظت و بهره‌برداري از منابع آب استان اردبيل ادامه داد: منابع آبي ما هم از لحاظ کمي و هم از لحاظ کيفي در ساليان اخير دچار افت شده و اين موضوع علاوه بر اينکه ميزان بهره‌وري محصول را پايين آورده بلکه موجب از بين رفتن کيفيت خاک منطقه نيز شده است.
وي با بيان اينکه آبخوان دشت اردبيل با وجود چنين بارش‌هايي قابل احيا نيست، افزود: اين بارش‌ها در ماه‌هاي آتي در صورت تبديل شدن به رواناب‌ها در پشت سدها جمع خواهد شد تا در ماه‌هاي بهار و تابستان مورد استفاده کشاورزان قرار بگيرد.مدير حفاظت و بهره‌برداري از منابع آب شرکت آب منطقه‌اي اردبيل ادامه داد: در حال حاضر بيش از سه هزار حلقه چاه مجاز در دشت اردبيل وجود دارد که بيش از 75 درصد آنها در بخش کشاورزي فعال است که بيشترين تاثير را در افت سطح منابع آب زيرزميني دارند.
به گزارش عصراذربايجان به نقل از ايرنا، بر اساس آمارهاي موجود استان اردبيل از نظر بارندگي در مقايسه با استان‌هاي واقع در شمالغرب کشور، شامل استان‌هاي آذربايجان‌شرقي، آذربايجان‌غربي، زنجان که به لحاظ اقليمي در شرايط نسبتا مشابهي مي‌باشند، در جايگاه‌ چهارم قرار دارد.
به گفته مسئولان، استان اردبيل علاوه بر کاهش سفره‌هاي آب زيرزميني با کاهش ذخاير آب سدها هم مواجه شده و از سوي ديگر با خشکسالي شديدي در حوزه‌هاي آبريز استان دست و پنجه نرم مي‌کند بطوري که بارش‌ها درحوضه آبريز سدهاي مهم استان اردبيل 70 درصد کاهش دارد که اين امر موجب کاهش 50 درصدي حجم ذخيره آب سدهاي استان شده است.